MES ROI’si Nasıl Hesaplanmalı?

Bir MES (Manufacturing Execution System) yatırımı gündeme geldiğinde, neredeyse her projede aynı soru sorulur:

“Bu yatırımın geri dönüşü ne zaman?”

Bu soru doğrudur; ancak çoğu zaman yanlış şekilde cevaplanır. Çünkü MES ROI’si, klasik yazılım yatırımlarından farklı olarak; yalnızca maliyet kalemleriyle değil, üretimin nasıl yönetildiğiyle ilgilidir.

Bu yazıda MES ROI’sinin neden yanlış hesaplandığını, hangi kalemler üzerinden ele alınması gerektiğini, nasıl ölçülmesi ve takip edilmesi gerektiğini adım adım ve sahadaki gerçeklerle ele alıyoruz.

MES ROI’si Nedir?

MES ROI’si, bir MES yatırımının;

• Üretim performansı,

• Kalite,

• Enerji kullanımı,

• Karar alma hızı

üzerinde yarattığı ölçülebilir ve sürdürülebilir kazanımların, toplam yatırım maliyetine oranıdır. Ancak bu tanımı doğru okumak gerekir:

MES ROI’si yalnızca “harcanan paranın geri dönmesi” değil, kaybedilen değerin geri kazanılmasıdır.

MES ROI’si Neden Çoğu Zaman Yanlış Hesaplanır?

1. MES ROI’si Sadece Finansal Bir Denklem Gibi Ele Alınır

Birçok projede ROI, şu formüle indirgenir:

(Kazanç – Yatırım Maliyeti) / Yatırım Maliyeti

Bu yaklaşım teorik olarak doğrudur; fakat pratikte eksiktir. Çünkü MES’in sağladığı kazanımların önemli bir kısmı dolaylıdır.

Örneğin:

Daha erken fark edilen bir kalite problemi, daha hızlı alınan bir üretim kararı, aynı hatanın tekrar etmemesi, bunların her biri maliyet yaratır veya maliyet önler; fakat doğrudan tek bir satıra yazılmaz.

2. ROI Sadece İşçilik Azaltma Üzerinden Kurgulanır

MES ROI’si çoğu zaman şu soruya bağlanır:

“Bu sistemle kaç kişi azalacak?”

Gerçekte ise MES projelerinin büyük çoğunluğunda personel sayısı azalmaz ancak aynı ekip, daha kontrollü ve daha verimli çalışır

MES’in gerçek katkısı:

• Plansız duruşları azaltmak.

• Tekrar iş yapmayı önlemek.

• Reaktif, geçici çözümlere dayalı “yangın söndürme” kültürünü azaltmaktır.

• Bu kazanımlar, işçilik azalmasından çok daha kalıcıdır.

  
  

3. ROI Tek Seferlik Bir Hesap Olarak Görülür

Bir diğer yaygın hata, ROI’yi yatırım öncesi hesaplamak ve yatırım sonrası tekrar dönüp bakmamaktır. Oysa MES ROI’si bir sonuç değil, bir süreçtir.

Doğru MES projelerinde ROI, ilk aylarda görünürlük olarak sonraki aylarda performans artışı olarak, orta vadede yönetim kalitesi olarak ortaya çıkar.

MES ROI’si Hesaplanırken Hangi Alanlar Mutlaka Dikkate Alınmalı?

1. Plansız Duruşlar ve Müdahale Süresi

MES öncesinde, duruşlar geç fark edilir, nedenler net değildir, müdahale süresi uzundur. MES sonrasında ise duruş anlık görünür, nedenler sınıflandırılır, aynı sorun tekrar etmez. Bu fark, doğrudan üretim kapasitesine yansır.

2. Hurda, Fire ve Yeniden İşleme

MES, kaliteyi yalnızca raporlamaz; üretimle ilişkilendirir. Bu sayede “Hata hangi makinede oluştu?”, “Hangi parametre değişti?” ve “Hangi vardiyada tekrarlandı?” gibi sorular cevaplanabilir hale gelir. Hurda azalması, MES ROI’sinin en net ölçülebilir kalemlerinden biridir.

3. Enerji Tüketimi ve Verimlilik

Birçok tesiste enerji izlenir; ancak yönetilmez. MES, enerji verisini üretim verisiyle birleştirerek şu sorulara cevap verir: “Hangi ürün daha fazla enerji tüketiyor?”, “Hangi duruş anlarında enerji boşa harcanıyor?” ve “Verimsiz çalışma noktaları nerede?”

Enerji kaynaklı kayıplar, MES ROI hesaplarında sıklıkla göz ardı edilir; oysa etkisi büyüktür.

4. Karar Alma Süresi ve Karar Kalitesi

MES öncesinde raporlar geriden gelir, toplantılar geçmişi anlatır. MES sonrasında ise veriler anlıktır ve kararlar sahada alınır. Bu değişim, doğrudan rekabet avantajı yaratır.

Karar alma süresinin kısalması, MES ROI’sinin en stratejik ancak en az ölçülen boyutudur.

5. Operasyonel Şeffaflık ve Yönetim Disiplini

MES, farklı departmanların aynı veriye, aynı anda ve aynı tanımlarla bakmasını sağlar. Bu durum tartışma sürelerini azaltır, toplantı kalitesini artırır ve yönetim disiplinini güçlendirir.

Bu etki, finansal tablolara dolaylı olarak yansır; ancak uzun vadede en büyük kazançlardan biridir.

MES ROI’si Neden Bir Hesap Değil, Bir Takip Sürecidir?

Doğru bir MES ROI yaklaşımı şu adımları içerir: MES öncesi KPI’ların net tanımlanması, aynı KPI’ların MES sonrası düzenli olarak izlenmesi, “önce/sonra” karşılaştırmalarının yapılması ve kazançların yalnızca maliyet değil, kayıp önleme üzerinden değerlendirilmesi. En önemli nokta şudur: MES ROI’si hesaplanmaz; takip edilir.

MES ROI’si Ne Zaman Görülür?

MES ROI’si genellikle şu aşamalarda ortaya çıkar:

• İlk 1–3 ay: Görünürlük ve veri disiplini

• 3–6 ay: Ölçülebilir performans iyileşmeleri

• 6–12 ay: Stratejik karar kalitesi ve sürdürülebilir kazanç

Bu süreler, sistemden çok kurumun veriyi kullanma olgunluğuna bağlıdır.

MES ROI’si Bir Finans Hesabı Değil, Bir Yönetim Göstergesidir

MES ROI’si doğru hesaplandığında şunu gösterir:

• Üretim ne kadar öngörülebilir?

• Kararlar ne kadar hızlı alınıyor?

• Kayıplar ne kadar erken fark ediliyor?

Bu nedenle MES ROI’si, sadece bir yatırım geri dönüşü değil; üretim yönetimi olgunluğunun bir göstergesidir. Böylece yazımızın sonuna gelmiş bulunmaktayız, umarız bilgilendirici olmuştur. Takipte Kalın…