ISA-95 Standardına Göre MES Fonksiyonları Nelerdir?

Üretimde dijital dönüşüm konuşulurken en sık yaşanan sorun şudur: ERP planlar, sahadaki sistemler üretimi yürütür. Peki bu iki katman arasındaki operasyonu kim yönetir? ISA-95 (IEC 62264 olarak da bilinir) bu soruyu netleştirmek için geliştirilmiş, iş sistemleri (Level 4) ile üretim operasyon yönetimi (Level 3) arasındaki entegrasyon dilini standardize eden bir çerçevedir.

MES (Manufacturing Execution System) ise bu resimde çoğu zaman Level 3’te konumlanır; yani iş emirlerinin sahada yürütülmesi, gerçek zamanlı veri toplanması, izlenebilirlik, kalite, performans ve bakım gibi operasyonların yönetiminde kritik rol oynar.

Bu yazıda ISA-95’in ne olduğunu kısa ve net şekilde tanımlayıp, piyasada çok yaygın kullanılan “ISA-95’e göre MES’in 11 fonksiyonu” çerçevesini açıklayacağız ve bunu ERP–MES sınırının nasıl çizileceğine bağlayacağız.

ISA-95 Nedir? Ne İşe Yarar?

ISA-95’in temel amacı; farklı yazılım ve otomasyon katmanlarının (ERP, MES/MOM, SCADA, PLC vb.) aynı kavramları aynı şekilde tanımlayabilmesini ve Level 4 (iş/kurumsal) – Level 3 (üretim operasyon yönetimi) arasında veri alışverişinin tutarlı bir modelle yapılmasını sağlamaktır. Bu nedenle ISA-95; “entegrasyon maliyeti ve hataları azaltan ortak dil” olarak anlatılır.

ISA-95 genelde “otomasyon piramidi” yaklaşımıyla açıklanır:

Level 0–2: Fiziksel süreç + kontrol (sensör/aktüatör, PLC/SCADA vb.)

Level 3: Manufacturing Operations Management (MOM) / MES’in ağırlıklı alanı

Level 4: ERP gibi iş sistemleri (sipariş, finans, tedarik, planlama vb.)

ISA’nın kendi sayfası da serinin farklı parçalarında (Part 3, Part 4, Part 5 vb.) Level 3 faaliyet modelleri, nesne/öznitelik modelleri ve işten üretime bilgi alışverişi gibi konuları tanımladığını vurgular.

ISA-95’e Göre MES “Fonksiyonları” Neden 11’li Liste Olarak Anlatılıyor?

Piyasada çok yaygın bir yaklaşım var: “MES nedir?” sorusu açıklanırken, MESA’nın (Manufacturing Enterprise Solutions Association) fonksiyon odaklı modeli referans alınır ve 11 ana fonksiyon üzerinden anlatım yapılır. Bazı kaynaklar, bu modelin zaman içinde ISA-95 çerçevesiyle birlikte MES’in kapsamını açıklamak için pratik bir rehbere dönüştüğünü belirtir.

Infodream ve Meta2i gibi kaynaklar da ISA-95’i referanslayarak “MES’in 11 fonksiyonu” şeklinde net bir liste verir.

Bu 11 başlık, her MES ürününün birebir aynı kapsamda olduğu anlamına gelmez. Bazı fonksiyonlar ERP, CMMS, QMS veya ayrı çözümlerle bölüşülebilir. (Infodream bu “kapsam delimitleme” yaklaşımını özellikle vurgular.)

ISA-95 Standardına Göre MES Fonksiyonları Nelerdir?

Aşağıdaki 11 fonksiyon, Infodream ve benzeri yabancı kaynaklarda ISA-95 referansıyla “MES’in temel fonksiyon alanları” olarak özetlenir.

1) Veri Toplama (Data Acquisition)

MES’in temel görevi, sahadan (makine/sayaç/sensör, operatör girişi, kalite ölçümü vb.) gerçek zamanlı veri toplayıp anlamlı üretim kayıtlarına dönüştürmesidir. Bu sayede karar vericiler üretimin “anlık fotoğrafını” görür.

2) Çizelgeleme / Sıralama (Scheduling)

Level 4 planlarının sahadaki gerçek kısıtlarla (kapasite, hat durumu, personel, malzeme) uyumlu biçimde yürütülmesi için üretim çizelgeleme ve yeniden çizelgeleme kabiliyeti gerekir. ISA-95’in Level 3–4 arayüz yaklaşımı bu noktayı kritik görür.

3) Personel Yönetimi (Personnel Management)

Operatör yetkinliği, vardiya, yetkilendirme, iş atama, eğitim/sertifika gibi konuların üretim operasyonlarına etkisi yönetilir (özellikle kalite ve izlenebilirlik bağlamında). ISA-95’in “personnel & roles/qualifications” gibi bilgi tiplerini tanımlaması bu alanın neden önemli olduğunu gösterir.

4) Kaynak Yönetimi (Resource Management)

Makine/hat/kalıp/alet gibi kaynakların uygunluğu, kullanılabilirliği, kapasitesi; iş emri yürütmede doğrudan belirleyicidir. ISA-95 bilgi tipleri içinde ekipman ve varlık bilgisi bu yüzden standardize edilir.

5) Ürün / Parti Akışı ve Sevk (Product/Batch Flow & Dispatching)

İş emirlerinin sahada “hangi sırayla, hangi operasyona, hangi istasyonda” yürütüleceği; WIP akışı; iş dağıtımı (dispatching) bu başlığın kapsamındadır. MES, sahada “işi yaptıran” katmana yaklaştığı için burası MES’in en kritik alanlarından biridir.

6) İzlenebilirlik (Traceability & Genealogy)

Ürünün hangi hammadde/lot/operasyon/ekipman/personel ile üretildiğinin uçtan uca kaydı; özellikle regülasyonlu sektörlerde MES’in “olmazsa olmaz” fonksiyonlarındandır. SAP gibi üretim yazılımı anlatımlarında da MES’in güçlü yönlerinden biri olarak “tracking & genealogy” vurgulanır.

7) Kalite Yönetimi (Quality Management)

Ölçümler, kontrol planları, uygunsuzluk, rework/scrap, spesifikasyon uyumu gibi konuların üretim akışıyla entegre yönetimi. ISA-95/MOM katmanının Level 3 faaliyetleri içinde kalite yönetimi sürekli anılır.

8) Proses Yönetimi (Process Management)

Reçete/parametre setleri, operasyon adımları, proses kuralları, standard work akışları; yani “işin doğru yöntemle yapılması”nı garantileyen operasyon yönetimi.

9) Performans Analizi (Performance Analysis)

OEE, duruş kayıpları, verimlilik, çevrim süreleri, hurda oranı gibi KPI’ların hesaplanması ve analizi; MES’in karar destek tarafını güçlendirir.

10) Doküman Yönetimi (Document Management)

Talimatlar, kalite prosedürleri, revizyon kontrolü, e-imza/okudum-onayladım gibi dokümantasyonun sahaya doğru ve güncel şekilde indirilmesi.

11) Bakım Yönetimi (Maintenance Management)

Planlı bakım, arıza yönetimi, bakım iş emirleri, duruşların bakım kaynaklı analizleri; üretim sürekliliği için kritik. ISA-95/MOM anlatımlarında bakım, Level 3 faaliyet kümesinde sıkça sayılır.

ERP Nerede Biter, MES Nerede Başlar? (ISA-95’in Pratik Faydası)

ISA-95’in en büyük faydası, “MES mi ERP mi?” tartışmasını ideolojik olmaktan çıkarıp katmanlar arası arayüz problemine indirgemesidir:

ERP (Level 4) ne üretileceğini, ne zaman, ne kadar gibi iş hedefleriyle planlar

MOM/MES (Level 3) ise bunu sahada yürütür, gerçekleşen veriyi toplar, kalite/izlenebilirlik/bakım gibi operasyonları yönetir ve ERP’ye geri besler

Bu ayrımı doğru kurmak özellikle Almanya/DACH pazarında (Automotive, Maschinenbau, Pharma, Food gibi sektörlerde) entegrasyon projelerinde maliyet ve süreyi ciddi etkiler; çünkü ISA-95’in hedeflerinden biri de entegrasyondaki risk, hata ve maliyetleri azaltmak olarak anlatılır. Böylece yazımızın sonuna gelmiş bulunmaktayız, umarız bilgilendirici olmuştur. Takipte Kalın…